БÆРÆГБОН

Ирон адæмы курдиатджындæр фысджытæй иу у Чеджемты Æхсар. Хъыгагæн, не ‘хсæн нал ис. Рухсаг уæд! Йæ чиныг «Æрт- хурон»-ы бакастæн Алардыйы зарæг. Æхсар ын  цы разныхас ныффыста, уымæ ма мæхи хъуыдытæ дæр бафтыдтон.

Ирон адæмы æмбарындзинадмæ гæсгæ, рыны бардуагæй ноджы карздæр æмæ æгъатырдæр у Аларды. Уый-иу арвæй зæххмæ куы ‘рцыд, уæд дам-иу, сывæллæттæн йемæ æрхаста фадынæг æмæ цæстыты низ. Уымæ гæсгæ йын адæм, уæлдайдæр та ныййарджытæ, уыдысты лæгъстæйаг. Йæ номыл ын арæзтой кувæндæттæ, нывондæн ын хастой сæ кусæрттæгты хуыздæртæ. Хæхбæсты та уыдис сæрмагондæй Алардыйы хуымтæ. Уым-иу цы хор æрзадис, уымæй йын кодтой куывдтæ.

«Низтæ цæуынц Алардыйæ, — хъуыды кодтой нæ фыдæлтæ, — æмæ йæм цас зæрдиагдæрæй баку-вæм, цас ын йæ ном рæсугъддæр зарæгæй ссарæм, уыйбæрц нæм ракæсдзæн хуыздæр цæстæй, йæ зæрдæ та нæм кæндзæн фæлмæндæр», — зæгъгæ-иу, афтæ хъуыды кодтой.

Алардыйы карздзинад æмбаргæйæ, нæ фыдæлтæ афтæ дзырдтой: «О, сыгъзæрин дзуар, дæ чъылдыммæ дын кувдзыстæм, де 'ргом нæм ма раздах». Алардыйы зарæг иу нæу: хохы йæ иу хуызы кодтой, быдыры хъæуты – æндæр хуызы, кæмæн куыд йæ курдиат амыдта, афтæ йæ адæм зарыдысты рæ- сугъддæр, зæрдæбындæр æмæ фæрныгдæр ны-хæстимæ. Нарыхъæуы фыдæлты заман Алардыйы зарæг кодтой мæнæ ахæм ныхæстимæ:

Уæлæ нын рагъыл – дæ нывондаг,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Хуссары хуымы – дæ чъирийаг,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Нывонд куы цæуы уды бæсты,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Арвæй зæххмæ куы ‘рцæйцæуыс,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Нæ сабитæ уæнт, уæд де 'уазæг!

О, табу, табу, рухс Аларды!

Нæ нæлфыстæй дын – сæ бурхъустæ,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Нæ сæгътæй дын сæ хъæлзæнгтæ,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Чындздзон чызджытæ – чъиригæнæг,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Усгур лæппутæ – кусартгæнæг,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Уæлæ Зджыды де ‘цæг кувæндон,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Де ‘ргом нæм ма раздах, рухс Аларды,

О, табу, табу, рухс Аларды!

Æдзухдæр-иу дæм уæд кувдзыстæм,

О, табу, табу, рухс Аларды!

О, табу, табу, рухс Аларды!

О, табу, табу, рухс Аларды!

Алардыйы зарæг Чеджемты Æхсар ныффыста Цуциты Тотрадз æмæ Дзанайты Микъалайы ныхæстæм гæсгæ 1989 азы.

Æз ма афтæ хъуыды кæнын, æмæ Алардыйы дзуар сывæллæтты хъомыладон уагæвæрды ахста сæйрагдæр бынæттæй иу.

Раджы заманты нæ куырыхон хистæртæ кæс-тæрты рæзтмæ тынг лæмбынæгæй кастысты. Нæ царды уаджы æгъдæуттæ арæзт уыдысты нæ адæмы хæрзхъæддзинад хуыздæр кæныны тыххæй. Фæсивæдæй арæзтой удыхъæдæй сыгъдæг, ныфсджын æмæ айнæг къæдзæхау фидар лæгтæ. Хæххон зынвадæтты сæ æндонау æхсыста сæ    хъысмæт дæр æмæ сæ-иу рауадис Нарты хъæбатыртау зæнгджын æмæ хъамбулуæнг, бæзæрхыг лæгтæ.

Хъæуы æмæ сыхы хистæртæ, стæй дзуары лæгтæ зыдтой алкæйы цоты дæр, сæ хъæндзинæдтæ сын иртæстой æмæ сæ дзæбæх кодтой сæ ный-  йарджытимæ иумæ. Уыцы хистæрты разамындæй алы хъæуы дæр уыдис æхсæны фæллой, кæцыйæ æххуыс кодтой, фæкæсинаг чи уыдис, уыдонæн, стæй ма дзы хъæубæсты иумæййаг фарстатæ лыг кодтой.

Рагæй-æрæгмæ дæр куыстæй арæзтой сæ цард нæ фыдæлтæ æмæ сæ кæстæрты дæр куыстыл æфтыдтой. Уымæ гæсгæ сæ-иу цардæн бæзгæ лæгтæ рауадис. Ныр нæм уыцы хъуыддаг зынгæ бынат нал  ахсы нæ царды мидæг. Фыддзинад уынынц киноты, æмæ сæ сæры зонд æвзæрырдæм рæзы. Бакусыны бæсты — адавын, бастигъын, асайын, уый ссис сæ бæллиц. Ацы ницæйаг миниуджытæй чи пайда кæны, ахæм лæгсырдтæн сæ нымæц нæ къаддæр кæны, æмæ уыдон нæ кæстæрты сæхирдæм здахынц. Уымæй ма мæ-гуырдзинаддæр цы уа нæ царды рæзты мидæг!

Цы у материалон хъæздыгдзинад уый ныхмæ? Мæнмæ гæсгæ, æппындæр ницы. Уырыссагау – пустой звон.

Кад æмæ Фарн æхцатæй балхæнæн нæй. Абон сæ нæ къæхты бын кæнæм, нæ райсомыл нæ      хъуыдыгæнгæйæ.

Сомбон нæ адæмы царды уавæр цæмæй бынтон заууатмæ ма ‘рхауа, уый тыххæй абон аразын    хъæуы ахадгæ мадзæлттæ нæ кæстæрты хъомылады фарстайы фæдыл.

ÆГАЙТЫ Амырхан.