НЕ 'ГЪДАУ — НÆ ГАКК

 

Газет «Рахизфарсы цард»-ы æрæджы мыхуыры рацыд уацхъуыд, «Нæ ирон æгъдæутты фæдыл», зæгъгæ, ахæм сæргондимæ (йæ автор Кокайты Сергей). Сергей йæ уацхъуыды зæрдæбын ныхас кæны нæ ирон æгъдæутты фæдыл, кæйдæртау сæм куыд-фæндыйы цæстæнгас нæ дары, фæлæ йæ фæнды, цæмæй сæ нæ фыдæлтæ раздæр куыд æххæст кодтой, афтæ сæ абон мах дæр куы æххæст кæниккам, уый. Æмæ уый арфæйаг хъуыддаг у. Ахæм миниуджытæй хайджын вæййы æрмæстдæр æцæг ирон лæг кæмæй фæзæгъынц, уый, æмæ йын бузныг зæгъын.

Сергей фыссы йæ уацхъуыды: «Циндзинады мидæг та ноджыдæр «диссæгтæ» æвдисæм. Зæгъæм, Цæлыччы хистæр кувы… кусарты раззаг хуылфыдзаумæттæй, Хуымæллæджы та Цæлойты Чермен куыд зæгъы, афтæмæй – æртæ фæрскæй, Бæтæхъойыхъæуы, Беслæны, стæй нæ республикæйы бирæ рæтты – базыгæй. Чи сæ растдæр у?»

Ацы фарстайæн æз бафæлвардзынæн нывыл дзуапп раттын.

Раст бафиппайдта автор: иу ирон адæмы ном хæссæм, иу туг, иу стæгæй конд стæм, не ‘гъдæуттæ та сты алыхуызон, æмæ уымæй хæлд цæуы нæ иудзинад. Рагæй дæр зындгонд у, цы адæмы æхсæн иудзинад уа, уыдон кæрæдзийы дзæвгар хуыздæр кæй фембарынц, цыфæнды цæлхдурты сæрты дæр сын æнцондæрæй ахизæн кæй вæййы. Æмæ нæм цæмæй иудзинад уа, уый тыххæй та нæм хъуамæ уа иу æгъдау, иу фæтк. Ацы вазыгджын æууæл хатгæйæ, «Иры стыр ны-хас»-ы ирон æгъдæутты комитеты уæнгты хъæппæрисæй джиппы уагъд æрцыд чысыл чиныг не ‘гъдæутты фæдыл: «Чындзхаст, чызгæрвыст æмæ марды æгъдæуттæ». Мыхуыргонд дзы æрцыдысты нæ цины æмæ зианы æгъдæуттæ, æмæ йæхи ирон адæймаг чи хоны, уый сæ хъуамæ бакæса æмæ сæ пайда кæна йæ царды, уым фыст куыд æрцыдысты, афтæмæй. Зæ-гъын хъæуы уый дæр, æмæ ацы чиныг мыхуыргонд кæй æрцыд нæ районы газет «Рахизфарсы цард»-ы дæр, цæмæй йæ фылдæр адæм бакæсой. Чиныджы 27 фарсыл, 31 пункты фыст ис: чысыл рæдыд дзы æрцыд чиныджы, уæн дзы фыст кæй нæ æрцыд, уымæй.

«31. Хистæрты раз вæййы æртæ чъирийы, уæн, сæр æмæ бæрзæй – галиуæрдыгæй. Скувыны размæ астæуккаг уæливых фæбырын кæнын хъæуы рахизæрдæм, уæллаг та –галиуæрдæм. Æртæ хистæрмæ вæййы кусартæй кувинæгтæ: хистæрмæ базыг, дыккаг хистæрмæ физонæг æртæ фæрскæй, æртыккаг хистæрмæ – физонæг раззæг хуылфыдзаумæттæй». Куыд уынæм, уымæ гæсгæ фидарæй зæгъæн ис, раст кæй нæ кувынц, нæдæр Цæлыччы, нæдæр Хуымæллæджы хистæртæ. Æмæ хорз уаид, сæ рæдыд афоныл куы сраст кæниккой, уæд. Зæгъын хъæуы уый, æмæ фынджы хистæры бынат бæрнон кæй у, æмæ дзы хъуамæ ахæм хистæр бада, кæцы у алцæмæй дæр фæзминаг. Уымæн канд йæ зонындзинæдтæ нæ, фæлæ йе сныхас дæр, йæ алы фæзылд дæр, суанг йæ дарæсы конд дæр уой нывыл, кæстæртæ дзы дæнцæг куыд исой. Хистæр кæд цæмæй скувын хъæуы, уый рæстмæ нæ зоны, уæд зын бамбарæн нæу, уый фынджы иннæ æгъдæуттæ дæр æмбæлгæ уагыл кæй нæ зоны, æмæ уæд фынджы бæрны цæмæн бацæуы, фынджы хистæры бынаты аккаг куы нæ вæййы, уæд? Хистæр фынджы бадты ууыл хъуамæ ма сагъæс кæна, цæмæй дзы фылдæр баназой æмæ бахæрой, фæлæ тырна, цæмæй дзы фылдæр æгъдау уа.

Ирон фынг æгъдау домаг у, цæхх, къæбæры бирæ фарн æвæрд ис, сæ кад, сæ хъомыс æгæрон сты, æмæ уыдонæй уымæн фæкувæм Стыр Хуыцау, Уастырджи, зæдтæ æмæ дауджытæм. Æмæ цæмæй сын нæ куывдтытæ барст уой, уый тыххæй сæм сыгъдæг зæрдæйы уагæй, раст æмæ афоныл кувын фæхъæуы. Афоныл уымæн зæгъын, ома, дзуæрттæн сæ бæрæгбон (бон) кæд вæййы, уæд сæм фæкувын хъæуы, уæд, дам, сын барстдæр вæййынц нæ куывдтытæ, уымæ гæсгæ зонын хъæуы, дзуармæ кæцы бон кувгæ у, уый.

Къуырисæр у Уациллайы, Алардыйы æмæ Тутыры бон. Дыццæг – Уастырджийы бон. Æртыццæг – Бынаты бардуаджы бон. Цыппæрæм – Мыкалгабырты бон. Майрæмбон – Мадизæны, Мады-Майрæмы бон. Сабат – мæрдты бон. Хуыцаубон – Стыр Хуыцауы бон.

Сергей ма йæ уацхъуыды сагъæс кæны, нæ чындзæхсæвтæ, чызгæрвыстытæ æмæ нæ зианты кæндтæ ресторанты кæнын кæй райдыдтам, уый фæдыл. Æмæ тынг раст зæгъы, уыдон нæ дзæбæх æгъдæуттæ сафæн митæ сты, æмæ сыл бирæтæ хъуыды дæр нæ акæнынц. Чызг куы байрæзы, уæд æй фæ- хъæуы йæ амонд ссарын, уый Хуыцауæй ратгæ хъуыддаг у, æмæ, дам, уæд вæййы йæ тæккæ лæмæгъы. Бынаты бардуаг, Сафа æмæ йæм Сæрзæд æнгом æрбалæууынц æмæ йæ фæхизыц хæрам тыхтæй. Къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын ыл ацы дзуæртты фарн бафтауынц, цалынмæ чындзы цы хæдзармæ цæуы, уый Бынаты бардуагыл йæхи нæ бафæдзæхсы, уæдмæ. Ацы æвæджиау æгъдау нын фыдæлтæй баззайгæ у. Иу ресторанæй иннæ ресторанмæ цы чындз фæцæуы, уый иу бардуагыл дæр фæдзæхст не ‘рцæуы, æмæ уæд цавæр фарнæй хъуамæ фæхайджын уа? Уымæ гæсгæ бинонты фарнæй фæиппæрд вæййы, æмæ уый æвзæрырдæм фæзыны йæ дарддæры цардыл, куы хицæн авæй- йынц, куы сын цот рæстмæ нæ рацæуы, куы та хъизæмар цардæй фæцæрынц, æмæ уый алкæмæн дæр ахъуыдыйаг у. Нæ фыдæлтæм кæд ахуыргонддзинад уыйбæрц нæ уыд, уæддæр зондæй уыдысты фидар, дардмæ уынаг, æмæ уымæн æххæст кодтой ацы æгъдау куыд æмбæлы, афтæ. Бынтон диссаг та ма уый у, æмæ а-фæстаг рæстæг нæ зианы кæндтæ дæр ресторанты кæнын кæй райдыдтам.

Ресторанмæ адæймаг цæуы йæ фырхъалæй, йæ зæрдæйы дзæбæхæн, йæ фæллад уадзынмæ, йæ зæрдæйы монцты циндзинад йæ былтæй куы акæлы, уæд. Зианы фæдыл адæймаг ресторанмæ куы цæуа, уæд ыл хъыг кæныны бæсты хъуамæ цин кæна? Æмæ уæд уый нысан кæны — зианы æгъдауæй цины æгъдау саразын. Куыд ис уымæн уæвæн? Цæуылнæ йыл ахъуыды кæнынц, ахæм æнæгъдау ми чи фæкæны, уыдон?

Ацы фарстайыл æрæджы биноныг ныхас цыд Дзæуджыхъæуы «Иры Стыр Ныхас»-ы ирон æгъдæутты комитет цы æмбырд сарæзта, уым. Æмбырды минæвæрттæ се ‘ппæт дæр уыдысты, ацы æгъдауыл хæст чи у, уыдоны ныхмæ. Мæ зæрдæмæ ма фæцыдысты Сергей хистæрты кадæн, цы хъуыдытæ загъта, уыдон. Æз ма сæм иу чысыл бафтаудзынæн.

Нæ ирондзинад фæзминаг у иннæ адæмыхæттытæн. Уый æнцой кæны нæ алæмæты æгъдæуттыл. Не ‘гъдæутты сæйрагдæр бынат ахсы кæстæр æмæ хистæры уагæвæрд. Алкæмæн дæр дзы ис йæхи хæстæ. Хистæр царды бирæ федта, йæ гуылфæнты фылдæр фæлæгæрста, æмæ йæ хуыздæр æмбары кæстæртæй. Кæстæры дæр уый рауагъта цардмæ, уый йæ схъомыл кодта, уый фæрцы базыдта рахиз æмæ галиу, хорз æмæ æвзæр æмæ уыдæттæ иуæй-иу кæстæр-тæй æрбайрох вæййынц, хистæрæн кад кæнын хъæуы, уый сæ фæсонæрхæджы дæр нæ вæййы. Уый нæ, фæлæ ма хистæрыл æнæрвæссон митæ фæкæнынц, сæхи йæ цуры æнæуагæй дарынц, чъизи æвзагæй дзурынц, тамако пъæртт кæнынц, стæй сын фынгыл нозтæй бафсис нал вæййы. Уæлдæр æй загътон, ирон фынг æгъдау домаг у, лæгдзинад бæрæг- гæнæн у. Фынгыл бадгæйæ рабæрæг вæййынц хистæры куырыхондзинад, цавæр æмвæзады ис йæ культурæ, йæ зондахаст, стæй кæстæртæ дæр куыд ифтонг сты ирон æгъдауæй, уый. Хистæрæн а-фæстаг рæстæг фынгфыл бадын тынг зын ссис. Уый раст бафиппайдта Кокайы-фырт йæ уацхъуыды. Иу-цалдæр сидты куы бакæны хистæр, уæд фынджы æгъдау нал вæййы, уæле хистæр бады æви нæ, уый бæрæг дзы нал вæййы. Уый та у ууыл дзурæг, æмæ нæ кæстæрты культурæ ныллæг уавæры кæй ис. Фынгыл æрбадын алкæмæндæр бархийæ у, тыххæй никæйы æрбадын кæнынц, фæлæ фынгæй сыстын та адæймагæн йæхи бар нал вæййы, уымæн æмæ йæ æгъдау æрцахсы. Æмæ цалынмæ хистæр сыста, уæдмæ сыстыны бар никæмæн лæвæрд ис, афтæ домы ирон фынджы æгъдау.

Нæ фынгтыл та цы фенæн вæййы? Кæстæртæ тагъд-тагъд февналынц, зыд лæбурд фæкæнынц хæринæгтæм æмæ, чи куыд æфсæды, афтæ фесты. Арæх афтæ вæййы, æмæ циндзинады хистæр хъусы нуазæн кæмæ авæра, уый нал вæййы. Не ‘гъдæуттæ бирæ сты, се ‘ппæтыл æрдзурынæн фадат нæй. Фæлæ нæ хъуамæ рох ма уой, уыдон нын фыдæлты фæдзæхст кæй сты, махæн кæй сты нæ цæсгом, нæ абоны æмæ сомбоны цард æмæ сæм уазал цæстæнгас дарын нæ хъæуы. Цæмæй нæ фæдонты фидæн бæллиццаг æмæ рæсугъд уа, уый тыххæй сæ бахъахъхъæнын хъæуы, цæмæй сæ бындур иртæст ма æрцæуа, сæ мидис йæ бынаты баззайа.

ХÆМЫЦАТЫ Раман, «Иры Стыр Ныхас»-ы уæнг, районы хайады «Ныхасы»

ирон æгъдæутты комитеты сæрдар.