УÆЛАХИЗЫ 70 АЗЫ ЮБИЛЕЙЫ КАДÆН

Æрæджы Рахизфарсы районы «Ныхас»-ы уæнгты хъæппæрисæй Зилгæйы скъолайы хистæр кълæсты ахуырдзаутимæ арæзт æрцыд фембæлд. Йæ сæйрагдæр нысан уыд, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ирон адæмæй чи бацарæфтыд, уыдоны рухс нæмттæ æрымысын. Æмбырды архайдтой Рахзизфарсы районы хайады «Иры Стыр Ныхас»-ы сылгоймæгты комитеты сæрдар, Координацион Советы бæрнон нымæрдар Бургалаты Заремæ, Зилгæйыхъæуы «Ныхас»-ы сæрдар Беккуызарты Мæирбег, зындгонд сгуыхт дохтыр-травматолог, медицинон зонæдты кандидат Борыхъуаты Элæмырзæ, районы «Ныхас»-ы ирон æгъдæутты комитеты уæнгтæ: Хъариаты Тугъан, Кокайты Хъазыбег æмæ ацы рæнхъыты автор.

Бургалаты Заремæ бакаст скъоладзаутæн цымыдисаг лекци, 1941-45 азты, Фыдыбæстæйы сæраппонд йæ цард чи снывонд кодта, уыцы хæстонты тыххæй. Уый загъта:

– Цард адджын у, мæлын никæйы фæнды, æмæ уый тынг хорз æмбæрстой не ‘дзард хотæ æмæ æфсымæртæ, фæлæ Фыдыбæстæ искæйы къухмæ бахауа, нæ адæмыл цагъайраджы къæлæттæ исчи æрæвæра, уый бæсты равзæрстой мæлæт. Хæсты цæхæрмæ нæ республикæйæ ацыд 83 521 хæстоны, æмæ уыдонæй 43 000 адæймаджы сæ фыды уæзæгмæ нал сыздæхтысты. Абон махæн сæрибары царды алы хорз фадæттæ кæй ис, уыдон сты не ‘дзард хæстонты фæрцы, æмæ нæ хъуамæ рох макуы уой. Фашистон Германы зонды уыд, цæмæй æгас дуне цагъайраг скодтаид, фæлæ йæ фæндтæ йæ хъуыры фæбадтысты. Советон Цæдисы адæм æмзонд, æмдыхæй, сæ сæргъы И.В.Сталин, афтæмæй, знагæн бæрзæйсæттæн цæфтæ ныккодтой, æмæ йæ æгады тардæй фæсырдтой нæ Райгуырæн бæстæйæ, æмæ уымæй фервæзын кодтой æвирхъау бæллæхæй æнæхъæн дуне дæр. Уымæ гæсгæ хъуамæ рох ма уой хæстонты рухс нæмттæ.

Ныхасы бар лæвæрд æрцыд Беккуызарты Мæирбегæн:

– Абон мах æрæмбырд стæм уый фæдыл, цæмæй Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ирон адæмæй чи фæмард, нæ бæстæ, нæ адæмы нын чи бахъахъхъæдта æрдонг бирæгътæй, уыдоны нæмттæ ногæй æрымысæм. Ирыстоны стæм хæ- дзар разындзæн, тохы быдырмæ дзы чи нæ ацыд. Зилгæйы хъæубæстæй фронтмæ ацыд 440 хæстоны, æмæ дзы фæстæмæ нал сыздæхт 287 адæймаджы. Нæ хъæуæй хæсты чи уыд, уыдоны æхсæн фесгуыт Ахсараты Энвер. Уый сахар Харьков хъахъхъæнгæйæ хъæбатырæй фæ-мард, æмæ йын советон хицауад стыр аргъ скодта, лæвæрд ын æрцыд Советон Цæдисы Хъайтары ном. Энвер йæ Фыдыбæстæ, йæ адæмы куыд æнæкæрон уарзтæй уарзта, уый хъуамæ сымахæн алкæмæн дæр фæзминаг уа. Тагъд скъола каст фæуыдзыстут, уæхæдæг хистæрты бынатмæ бахиздзыстут, æмæ уæхицæй, стæй уын цы кæстæртæ уа, уыдонæн дæр дзурат, æмæ хъуамæ рох ма уой, абоны сæрибары цард уын чи балæвар кодта, уыдоны нæмттæ.

Хъариаты Тугъан:

– Зилгæйы хъæубæстæ сæрыстыр сты, нæ хъæуæй бирæ зындгонд адæм кæй рацыд, уымæй. Уыдон сты: Фидараты Афæхъо, Дзæрæхохты Хадзы-Мурат, Ахсараты Энвер, Борыхъуаты Элæмырзæ, Дзарасаты Саукуыдз, Борыхъуаты Борислав, Азиаты Арсен, Борыхъуаты Рамазан, Хъулаты Ростик, Мелыкаты Хадзыбатыр, Хæблиаты Сафар, Болиаты Гæлинæ, Гусалты Барис, Дзæрæхохты Валери æмæ æндæртæ. Абон сымах лæуут ахуыры фæндагыл æмæ уын мæ зæрды зæгъы, цæмæй скъола хорз бæрæггæнæнтимæ каст фæуат, уæлдæр ахуырад райсат, æмæ царды нывыл бынат куыд æрцахсат, бæрзонд куыд хæссат адæймаджы ном. Уæ алкæйы хæс дæр у Фыдыбæстæйæн аргъ кæнын, æмæ бахъуаджы рæстæг йæ ба- хъахъхъæнын.

Борыхъуаты Элæмырзæ:

– Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман нæ Райгуырæн бæстæ, нæ адæмы чи бахъахъхъæдта, уыдон махæй хъуамæ макуы уой рох. Нæ хъæуæй тохы быдырмæ чи ацыд, уыдонæн сæ фылдæр хай сæ фыдыуæзæг нал ссардтой, бирæтæ дзы æбæрæгæй фесæфтысты. Хъы-гагæн, чи ма дзы сыздæхт, уыдонæй абон удыгас у æрмæстдæр иунæг адæймаг – Бæтæгаты Людмилæ, иннæтæ се ‘цæг дунемæ аивгъуыдтой. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг уæ фыдæлты фыдæлтæ фашизмыл фæуæлахиз сты адæмты хæлардзинады фæрцы. Сымах стут уыцы æфсæддонты фæдонтæ æмæ уæ хæс у Райгуырæн бæстæ уарзын æмæ хъуамæ уат кæд-фæнды дæр цæттæ йæ бахъахъхъæнынмæ.

Зæгъын хъæуы уый, æмæ фембæлд цы къласы арæзт æрцыд, уый ахуыргæнæг Рамонаты Оляйы хъæппæрисæй уыд фæлгонцгонд Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Зилгæйы хъæубæстæй чи архайдта, уыдоны къамтæй. Ацы хъайтарты истори у скъоладзаутæн фæзминаг. Хъæуы астæу цы цыртдзæвæн æмæ æфсымæрон ингæн ис, стæй Ахсараты Энверы цыртдзæвæныл скъоладзаутæ æмцегад кæнынц. Ацы куыстытæ конд фæцæуынц Иринæ Крупп æмæ Сидахъаты Людæйы хъæппæрисæй.

Æмбырды кæрон ма сæ хъуыдытæ загътой Хæблиаты Риммæ – скъолайы директор, Рæмонты Оля, Кокайты Хъазыбег, Бæтæгаты Жаннæ, Дзагуырты Верæ, Бзарты Маринæ. Уыдоны хъуыды цыбырæй уыд абон нæ алыварсы царды тыххæй.

Сабыр царды цæрæм, зæгъгæ, дзургæ афтæ кæнæм, фæлæ дуне тæссаг уавæры кæй ис, уый нæ хъуамæ макæмæй уа рох. Украинæйы мидхæст кæй цæуы, уый æвзæрырдæм зыны æнæхъæн дунейы уавæрыл. Ам бафиппайын хъæуы, амидингæнджытæ ныгуылæн бæстæты минæвæрттæ кæй сты. Уыдон æфсымæр æфсымæры амарыныл нал ауæрдынц æмæ æнæвгъау адæмы туг æнхъæвзы. Ацы мидхæст, Хуыцау бахизæд, фæлæ дунейы хæстмæ куы асайа, уымæй тынг тæссаг у. Нæ зæрдæ дарæм, æрæджы Белоруссийы сæйраг сахар Минскы цы фембæлд уыд æмæ уым цы уынаффæтæ рахастой Уæрæсе, Герман, Франц, Украинæ æмæ Белоруссийы бæстæты сæргълæуджытæ, уыдон царды сæ бынат кæй ссардзысты æмæ дунейы хъахъхъæд кæй æрцæудзæн сабырдзинад.

1941-45 азты цы æвирхъау хабар æрцыд, ахæм бæллæх æппæт дзыллæтæ хъусгæ дæр куыд никуал фæкæной, уый Стыр Хуыцауы цæст бауарзæд!

ХÆМЫЦАТЫ Раман, «Иры Стыр Ныхас»-ы уæнг, Рахизфарсы районы «Ныхас»-ы ирон æгъдæутты комитеты сæрдар.